ภาวะสั่นไม่ทราบสาเหตุ (Essential Tremor)

Essential Tremor เป็นสาเหตุของอาการมือสั่นที่พบบ่อยกว่าโรคพาร์กินสันหลายเท่า

หลายคนเมื่อเริ่มมีอาการมือสั่น มักนึกถึงโรคพาร์กินสันเป็นอันดับแรก บางคนถึงกับกังวลจนไม่กล้าค้นหาข้อมูลต่อ เพราะกลัวว่าจะเป็นโรคที่รักษาไม่ได้

แม้โรคนี้จะไม่เป็นอันตรายถึงชีวิต แต่หากปล่อยให้อาการเป็นมากขึ้น ก็อาจส่งผลต่อการใช้ชีวิตประจำวัน การทำงาน และความมั่นใจในการเข้าสังคมได้ไม่น้อย

Essential Tremor คืออะไร?

Essential Tremor เป็นโรคของระบบประสาทที่ทำให้เกิดอาการสั่น โดยเชื่อว่าเกิดจากความผิดปกติของวงจรสมองที่ควบคุมการเคลื่อนไหว โดยเฉพาะ สมองน้อย (Cerebellum) และเครือข่ายประสาทที่เชื่อมต่อกับสมองส่วนลึก (Cerebello-thalamo-cortical circuit)

แม้ว่าจะยังไม่ทราบสาเหตุที่แท้จริง แต่เชื่อว่าเกิดจากทั้งพันธุกรรมและความผิดปกติของการทำงานของเซลล์ประสาทร่วมกัน

กลไกการเกิดโรค

แม้ว่าปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุที่แท้จริงของ Essential Tremor แต่จากงานวิจัยในปัจจุบัน เชื่อว่าโรคนี้เกิดจากความผิดปกติของวงจรสมองที่ทำหน้าที่ควบคุมความแม่นยำของการเคลื่อนไหว โดยเฉพาะสมองน้อยและเครือข่ายประสาทที่เชื่อมต่อกับสมองส่วนลึกและสมองใหญ่

เมื่อวงจรดังกล่าวทำงานผิดปกติ สมองจะส่งสัญญาณควบคุมการเคลื่อนไหวที่ไม่สม่ำเสมอ ทำให้เกิดการหดและคลายตัวของกล้ามเนื้อเป็นจังหวะ จึงเกิดอาการสั่น โดยเฉพาะขณะกำลังเคลื่อนไหวหรือใช้มือทำกิจกรรมต่าง ๆ

งานวิจัยบางส่วนยังพบความผิดปกติของเซลล์ประสาทในสมองน้อย โดยเฉพาะ Purkinje cells ซึ่งอาจมีบทบาทต่อการเกิดโรค อย่างไรก็ตาม กลไกทั้งหมดของโรคยังอยู่ระหว่างการศึกษา

โรคนี้ถ่ายทอดทางพันธุกรรมหรือไม่?

คำตอบคือ ได้

อย่างไรก็ตาม ยังมีผู้ป่วยอีกจำนวนไม่น้อยที่ไม่มีประวัติครอบครัว ดังนั้นการไม่มีญาติเป็นโรคนี้ ไม่ได้หมายความว่าจะไม่สามารถเป็น Essential Tremor ได้

อาการเป็นอย่างไร?

ลักษณะเด่นที่สุดของโรค คือ "สั่นเวลาใช้งาน" (Action Tremor)

ผู้ป่วยมักมีอาการสั่นขณะใช้มือทำกิจกรรม เช่น

• ยกแก้วน้ำ
• ใช้ช้อนรับประทานอาหาร
• เขียนหนังสือ
• ใช้ตะเกียบ
• แต่งหน้า / โกนหนวด
• ใช้โทรศัพท์มือถือ
• หยิบของชิ้นเล็ก

เมื่อพักมือหรือวางมือเฉย ๆ อาการมักลดลงหรือหายไป

นอกจากมือแล้ว ยังอาจพบ

• ศีรษะสั่น
• เสียงสั่นเวลาพูด
• คางสั่น
• ขาสั่นในบางราย

อาการจะค่อย ๆ เป็นมากขึ้นหรือไม่?

Essential Tremor เป็นโรคที่ดำเนินค่อนข้างช้า ในผู้ป่วยส่วนใหญ่ อาการจะค่อย ๆ เพิ่มขึ้นเป็นระยะเวลาหลายปีหรือหลายสิบปี มากกว่าจะเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

บางคนมีอาการเพียงเล็กน้อยตลอดชีวิต ขณะที่บางรายอาจค่อย ๆ สั่นมากขึ้นจนเขียนหนังสือไม่ได้ รับประทานอาหารลำบาก หรือส่งผลต่อการทำงาน

อาการมักเป็นมากขึ้นเมื่อเครียด อดนอน เหนื่อยล้า หรือได้รับคาเฟอีนในปริมาณมาก

Essential Tremor ต่างจากพาร์กินสันอย่างไร?

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร?

ปัจจุบันยังไม่มีการตรวจเลือดหรือ MRI ที่สามารถยืนยันโรคนี้ได้โดยตรง การวินิจฉัยอาศัย

• การซักประวัติอย่างละเอียด
• การตรวจระบบประสาท
• การสังเกตลักษณะของอาการสั่น

ในบางรายแพทย์อาจตรวจเพิ่มเติม เช่น

• ตรวจเลือดเพื่อแยกโรคไทรอยด์เป็นพิษ
• ตรวจการทำงานของตับและไต
• MRI สมอง หากสงสัยโรคของสมองน้อยหรือโรคทางระบบประสาทอื่น

การตรวจเหล่านี้มีจุดประสงค์เพื่อแยกโรคอื่นที่ทำให้เกิดอาการสั่น ไม่ใช่เพื่อยืนยัน Essential Tremor โดยตรง

รักษาได้หรือไม่?

ในผู้ที่มีอาการไม่มาก การปรับพฤติกรรมอาจช่วยลดอาการสั่นได้ เช่น

• นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ
• ลดความเครียด หลีกเลี่ยงการอดนอน
• ลดเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน เช่น กาแฟ ชา หรือเครื่องดื่มชูกำลัง
• ใช้อุปกรณ์ที่มีด้ามจับใหญ่หรือมีน้ำหนักมากขึ้น เพื่อช่วยให้หยิบจับสิ่งของได้มั่นคงขึ้น
• วางข้อศอกบนโต๊ะขณะรับประทานอาหารหรือเขียนหนังสือ เพื่อลดการสั่น

หากอาการยังไม่รบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน ผู้ป่วยหลายรายสามารถติดตามอาการโดยยังไม่จำเป็นต้องเริ่มยา

เมื่ออาการเริ่มส่งผลต่อการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น เขียนหนังสือไม่ได้ รับประทานอาหารลำบาก ทำงานได้ไม่เต็มที่ หรือสูญเสียความมั่นใจในการเข้าสังคม แพทย์อาจพิจารณาเริ่มยา

การรักษาด้วยยาไม่ใช่การทำให้อาการหายขาด แต่มีเป้าหมายเพื่อให้ผู้ป่วยสามารถใช้ชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น โดยแพทย์จะเลือกยาให้เหมาะกับอายุ โรคร่วม อาชีพ และความต้องการของผู้ป่วยแต่ละราย

ผู้ป่วยที่มีอาการสั่นเฉพาะตำแหน่ง เช่น ศีรษะสั่น เสียงสั่น มือสั่นบางลักษณะ อาจได้รับการรักษาด้วยการฉีดโบทูลินัมท็อกซิน ซึ่งช่วยลดการสั่นได้ในผู้ป่วยที่คัดเลือกอย่างเหมาะสม แต่ผลการรักษาจะอยู่ได้ประมาณ 3–4 เดือน และต้องฉีดซ้ำเป็นระยะ

หากรักษาด้วยยาเต็มที่แล้วอาการยังรุนแรง จนรบกวนคุณภาพชีวิตอย่างมาก อาจพิจารณาการรักษาขั้นสูง เช่น

• Deep Brain Stimulation (DBS) — ผ่าตัดฝังขั้วไฟฟ้าเข้าไปกระตุ้นสมองส่วนลึกบริเวณ Ventral Intermediate Nucleus (VIM) ของ Thalamus เพื่อลดอาการสั่น เป็นวิธีที่ใช้กันมานานและมีประสิทธิภาพสูง
• MRI-guided Focused Ultrasound (MRgFUS) — เทคโนโลยีใหม่ที่ใช้คลื่นเสียงความเข้มสูงร่วมกับ MRI รักษาโดยไม่ต้องผ่าตัดเปิดกะโหลก
• Radiofrequency Thalamotomy — อีกทางเลือกในผู้ป่วยที่คัดเลือกอย่างเหมาะสม

ต้องกินยาตลอดชีวิตหรือไม่?

คำตอบคือ ไม่จำเป็นเสมอไป

ผู้ป่วยบางรายมีอาการเพียงเล็กน้อย หรือมีอาการเฉพาะเวลาทำกิจกรรมบางอย่าง เช่น พูดต่อหน้าคนจำนวนมาก ออกงานสำคัญ หรือแข่งขันกีฬา แพทย์อาจพิจารณาให้ยารับประทานเฉพาะช่วงเวลาที่จำเป็น

แต่หากอาการรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน การรับประทานยาอย่างต่อเนื่องอาจช่วยควบคุมอาการได้ดีกว่า การเริ่มยา การปรับยา หรือการหยุดยา ควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ ไม่ควรหยุดยาเอง

พยากรณ์โรคเป็นอย่างไร?

โดยทั่วไปโรคจะดำเนินไปอย่างช้า ๆ อาการมักค่อย ๆ เพิ่มขึ้นเป็นระยะเวลาหลายปีหรือหลายสิบปี ความรุนแรงของอาการสั่นอาจเพิ่มขึ้นเฉลี่ยประมาณ 2–5% ต่อปี แต่แตกต่างกันในผู้ป่วยแต่ละราย

บางคนแทบไม่มีการเปลี่ยนแปลงเป็นเวลานาน ขณะที่บางรายอาจค่อย ๆ สั่นมากขึ้นจนเริ่มมีผลต่อการเขียนหนังสือ รับประทานอาหาร หรือการทำงานเมื่อผ่านไป 10–20 ปี

หากได้รับการรักษาและติดตามอาการอย่างเหมาะสม ผู้ป่วยส่วนใหญ่ยังสามารถใช้ชีวิต ทำงาน และดูแลตัวเองได้อย่างมีคุณภาพอีกหลายสิบปี

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์?

ควรปรึกษาแพทย์หาก

• มือสั่นมากขึ้นเรื่อย ๆ
• เขียนหนังสือหรือรับประทานอาหารลำบาก
• อาการรบกวนการทำงานหรือการใช้ชีวิตประจำวัน
• เริ่มมีอาการเดินผิดปกติ ตัวแข็ง หรือเคลื่อนไหวช้า
• ไม่แน่ใจว่าเป็น Essential Tremor หรือโรคพาร์กินสัน

Clinical Pearl จากประสบการณ์ในห้องตรวจ

คลังความรู้โรคสมอง

www.dradisak.com